Khi bước lên bục giảng người giáo viên đã biết rõ mình đang trực tiếp hướng dẫn, truyền đạt kiến thức đến đối tượng nào. Nếu là học sinh cấp hai của một trường trung học cơ sở thì chắc chắn các học sinh ấy đã hoàn toàn nhận đủ kiến thức của các chương trình cấp một. Hay nói cách khác đối tượng tiếp cận của người giáo viên ấy đã cùng đạt một trình độ nhất định, để được giới thiệu những kiến thức mới kế tiếp. Trong khi đó đối với người làm công tác cộng đồng ở lĩnh vực bảo tồn biển thì đối tượng của họ phần lớn là người ngư dân ở những làng chài ven biển.

Hình 1: Trò chuyện với ngư dân Cù Lao Chàm khi mùa xuân về.

Khác với một lớp học chính thống ở trường học nào đó, cộng đồng ngư dân làng chài có thể không đồng đều về học vấn, về tuổi tác, về tâm lý xã hội, song đối với hiểu biết về tài nguyên biển như nhận dạng các loài cá, tôm… thì hầu như là rất sâu rộng đến tận từng người. Đây là nền tri thức địa phương quý giá, chúng tôi đã chọn, để tiếp cận với cộng đồng làng chài trong các buổi truyền thông môi trường, tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học, đặc biệt là thảo luận với người dân về quy hoạch phân vùng và quy chế quản lý Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm vào những ngày đầu.

Hình 2: Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm

Bài học đầu tiên là một bài mang chính chất khởi động, thu hút toàn bộ người tham gia lớp học vào việc kể tên các loài sinh vật biển mà họ biết được, đánh bắt được, hoặc nhìn thấy được trong suốt cuộc đời đi biển, sinh sống tại các làng chài này. Những lớp học cộng đồng thường bị hạn chế về thời gian, nên người tham gia chỉ có thể kể tên các loài hải sản và ghi lên bảng giấy trong khoảng từ 10, 15 hoặc 20 phút. Tuy nhiên, việc giới hạn thời gian đã giúp cho người làm công tác bảo tồn nhận biết được sự phong phú của tính đa dạng sinh học biển tại vùng này, vì trong một thời gian ngắn càng nhiều loài được kể tên từ trí nhớ của người ngư dân cũng có nghĩa là tình trạng sinh thái hiện tại càng được thể hiện. Để sôi động hơn, toàn bộ người tham gia lớp học đã được chia thành hai nhóm một cách ngẫu nhiên. Một nhóm mang tên là ngư trường trong rạn và nhóm kia là ngư trường ngoài rạn.

Hình 3: Người dân thi đua kể tên các loài cá, tôm mà họ biết hoặc đánh bắt được.

Nhóm ngư trường trong rạn có nhiệm vụ liên quan đến các loài mà họ nhận biết được, hoặc các hoạt động kinh tế xã hội diễn ra trong vùng rạn. Nhóm ngư trường ngoài rạn có nhiệm vụ liên quan đến các loài mà họ nhận biết được hoặc các hoạt động kinh tế xã hội diễn ra ngoài vùng rạn.

Hình 4: Người dân kiểm tra lại có loài cá, tôm nào chưa xuất hiện ở vùng biển của mình

Vùng rạn là vùng được cộng đồng ngư dân Cù Lao Chàm giới hạn từ bờ đá, bãi cát trong bờ ở mức thuỷ triều cao nhất đi ra ngoài khơi đến tận mép ngoài của các rạn san hô, thảm cỏ biển. Các rạn san hô ngầm rãi rác quanh các đảo cũng được người dân địa phương nhận ra và đồng hiểu các vùng nước trên đó là ngư trường vùng rạn. Ngược lại, ngư trường ngoài rạn là vùng được cộng đồng giới hạn từ mép ngoài các rạn san hô đi ra ngoài khơi cho đến vị trí xa nhất mà người địa phương hoạt động đánh bắt.

Hình 5: Người dân cùng nhau phân biệt ngư trường trong rạn và ngoài rạn

Bài học thứ hai là bài học so sánh sự khác nhau về sinh học, sinh thái đặc trưng của các loài sinh vật biển sinh sống hoặc thường xuất hiện trong các vùng rạn hoặc ngư trường ngoài rạn. Người ngư dân Cù Lao Chàm hiểu rất rõ các đặc điểm ưu việt, nỗi trội của các loài trong vùng rạn so với các loài ở ngư trường ngoài rạn. Các loài sinh sống trong vùng rạn thường có màu sắc sặc sỡ hơn, có sức sống dẻo dai hơn các loài sinh sống trong ngư trường ngoài rạn. Vùng rạn thông thường tìm thấy mật độ số lượng cá thể cao hơn, thành phần loài phong phú hơn, đa dạng hơn. Mật độ cá thể non, trứng, và cá thể trưởng thành mang trứng cao hơn. Rõ ràng vùng rạn thường là vùng tập trung các bãi đẻ, sinh trưởng và phát triển của phần lớn các loài sinh vật biển. Vùng rạn là vùng tập trung thức ăn cao và đồng thời là vùng trú ẩn của các cá thể non, yếu, đơn lẻ.

Hình 6: Người dân phân biệt được những đặc trưng quan trọng của các loài cá, tôm sinh sống giữa vùng trong và ngoài rạn

Kết quả lý thú ở bài học này là bà con ngư dân trong cộng đồng đều nhận ra tầm quan trọng của các rạn san hô, các thảm cỏ biển và vai trò của nó trong việc bảo vệ, nuôi dưỡng, và tạo môi trường phát triển bền vững cho các giống loài hải sản.

Thật là cảm động, khi một bác ngư dân lão thành khảng định: “Cả cuộc đời tôi gắn liền với vùng biển này, và giờ đây, tôi đã nhận ra rạn san hô là nhà của các loài cá biển”. Vâng, đúng vậy, bởi lẽ, trước đây, khi mà mật độ khai thác còn thấp, ngư trường khai thác còn rộng rãi bao la, thì chẳng mấy ai dòm ngó đến các rạn san hô để làm gì. Nhưng hiện tại áp lực đánh bắt đã gia tăng, người ngư dân, đặc biệt là các ngư dân nghèo không đủ phương tiện vươn ra khơi xa, phải về gần vùng rạn để kiếm sống. Các rạn san hô càng trở nên quý giá đến dường nào?

Hình 7: Rạn san hô Cù Lao Chàm là ngôi nhà của các loài cá biển

Bài học thứ ba là tìm hiểu về ngư trường đánh bắt và mùa vụ đánh bắt của ngư dân Cù Lao Chàm. Người ngư dân đã liệt kê toàn bộ các nghề đánh bắt như lưới, câu, lặn, và thậm chí cả thuốc nổ hoặc hoá chất. Rất may là tại các ngư trường Cù Lao Chàm chưa phát hiện thấy trường hợp nào dùng hoá chất như xi-a-nua để đánh bắt thuỷ sản. Các ngư trường đánh bắt được bà con ngư dân của hai nhóm trong rạn và ngoài rạn mô tả theo các đường vẽ với màu sắc phân biệt các ngành nghề khác nhau, xung quanh các đảo. Các đường ngành nghề được bố trí theo khoảng cách xa dần từ trong ra ngoài. Có đường ngành nghề chỉ cách bờ khoảng vài mét như lặn hoặc nhặt ốc, mò cua, nhưng cũng có đường cách bờ tới hàng chục hải lý như câu khơi, lưới vây.

Hình 8: Bản đồ ngư trường đánh bắt của người dân Cù Lao Chàm

Nhìn chung, ngư trường đánh bắt của ngư dân Cù Lao Chàm phủ kín các vùng biển xung quanh các đảo và vươn khơi xa không quá vài chục giờ chạy của các tàu đánh cá trên dưới 20 sức ngựa. Tuy nhiên các vùng ngư trường này đã và đang chịu một áp lực khai thác rất lớn cả về không gian và thời gian. Về mặt không gian, hầu như các vùng biển này đều có mặt của 15 ngành nghề đánh bắt hiện có của bà con ngư dân Cù Lao Chàm. Tất nhiên là tuỳ thuộc vào độ sâu, dòng chảy, và sinh cảnh của mỗi vùng khác nhau mà mật độ xuất hiện của các ngành nghề đánh bắt thay đổi khác nhau.

Hình 9: Người dân xây dựng các lịch mùa vụ khai thác tại Cù Lao Chàm

Đặc biệt là các vùng rạn, nơi mà chúng ta mong muốn cần được bảo vệ, thì hiện tại dày kín các loại ngành nghề, thậm chí có những nghề như lưới kình, dắt mực, thường làm tổn thương các rạn san hô đang phát triển rất nhiều, nhất là trong những tháng mùa đông. Về mặt thời gian, bà con ngư dân Cù Lao Chàm của chúng ta hầu như không có ngày nào vắng mặt trên biển, chỉ trừ những ngày gió lớn hay bão tố. Khi được hướng dẫn, bà con đã tự xây dựng các lịch mùa vụ đánh bắt trong các làng chài của mình. Và một điều ngạc nhiên hơn cả, bà con đã nhận ra, đó là biển cả, nơi mà cuộc sống của gia đình mình gắn liền cả bao đời nay, nơi mà không ai hiểu biết về nó hơn là bà con, đã và đang bị khai thác rất cùng kiệt, không một phút giây được nghỉ ngơi để được phục hồi.

Hình 10: Người dân cùng trao đổi với nhau về kinh nghiệm khai thác, đánh bắt của mình trong quần đảo Cù Lao Chàm

Cũng giống như con người, chúng ta có quê hương, nơi mà chúng ta sinh ra và lớn lên, thì con cá, con tôm ở biển cũng vậy. Chúng cũng gắn bó với một nơi nhất định, để rồi từ đó chúng có thể hoàn thiện quá trình sinh trưởng và phát triển thành những cá thể đủ mạnh có thể chống chọi với tự nhiên với các cá thể khác trong môi trường để tồn tại, và rồi trở lại nơi mà nó sinh ra hoặc một nơi phù hợp nào đó, để làm một nhiệm vụ thiên liêng của các giống loài sinh vật trong tự nhiên, đó là đảm bảo sự duy trì nòi giống của mình.

Hình 11: Người dân vẽ bản đồ phân bố các rạn san hô và đồng thời kiến nghị các vùng bảo vệ nghiêm ngặt trong Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm

Và cũng giống như con người, chúng ta cần phải có thời gian để trưởng thành. Thông thường một thế hệ con người thường cách nhau 20 năm, nếu tính từ đời cha mẹ đến con cái. Và các giống loài tự nhiên ở trong biển cả cũng vậy. Chúng cần phải có thời gian để đảm bảo sự trưởng thành. Tuỳ theo mỗi loài, mà thời gian trưởng thành có thể dài ngắn khác nhau. Một cá thể tôm hùm có thể cần hai năm để trưởng thành trong khi đó loài cá kình cần ít nhất là một năm. Và như vậy, các loài tôm cá đều có một thời gian trưởng thành nhất định, ít nhất cũng phải 6 tháng, chứ không phải ngày một, ngày hai.

Một nhận xét khá lý thú của các nhà nghiên cứu biển về tính đa dạng sinh học trong vùng rạn của biển Cù Lao Chàm rằng phong phú, nhưng mật độ các cá thể trưởng thành để đảm bảo cho sự phục hồi của quần thể, sự bền vững của cộng đồng các loài là rất bé, bởi vì hầu hết các cá thể trưởng thành, đủ khả năng sinh sản đều bị săn bắt cạn kiệt.

Điều quan trọng ở đây là làm thế nào để toàn bộ cộng đồng chúng ta, bà con ngư dân của chúng ta có thể nhận ra các quy luật này của tự nhiên, chúng ta không thể thay đổi được điều đó, mà chúng ta phải tuân thủ một cách rất thận trọng.

Đã đến lúc, chúng ta cần phải dành lại cho con cá, con tôm dưới biển một nơi cư trú nhất định. Nơi đó phải là nhà, là quê hương của chúng. Nơi đó phải được bảo vệ tuyệt đối, để chúng có điều kiện sinh trưởng, phát triển và trưởng thành.

Và đó chính là Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm của chúng ta hôm nay!

Chu Mạnh Trinh – Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm